Od szeregu lat korzystając ze środków Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa, jak również z własnych środków prowadzone są prace konserwatorskie w klasztorze i Bazylice OO. Karmelitów "Na Piasku". Zakres prac jest bardzo szeroki, dlatego na niniejszych stronach prezentujemy ważniejsze remonty wykonane w ostatnich latach.

Kopuła Kaplicy Matki Bożej Piaskowej - prace na zewnątrz

figury i latarnia z wapienia pińczowskiego
Prace konserwatorskie rozpoczęto od oczyszczenia powierzchni kamiennych dekoracji rzeźbiarskich. Oczyszczenie wykonano parą wodną pod ciśnieniem. Wykonano następujące uzupełnienia wapieniem pińczowskim: stopy wszystkich figur, fragment fałdów szat spływających prawego ramienia świętego od strony pn.-zach., prawa krawędź płaszcza figury pd.-wsch., fałdy płaszcza przytrzymywane prawą dłonią figury pn.-wsch oraz fragment jej prawego ramienia. Uzupełniając ubytki fałdów szat kierowano się zachowaną formą, lub wzorowano się na analogicznych elementach zachowanych na innych figurach. Istotny problem stanowiło odtworzenie rysów twarzy, gdyż one w największym stopniu decydują o charakterze i artystycznym wyrazie rzeźb. Podczas pracy kierowano się zachowanymi pozostałościami kształtu twarzy, sugerowano się również do pewnego stopnia wcześniejszymi uzupełnieniami. Ich wykonawcy mogli zapamiętać figury w nieco lepszym stanie i częściowo nawiązywać w swoich uzupełnieniach do oryginału. Starano się wykonywać tylko niezbędne uzupełnienia w maksymalny sposób eksponując zachowany oryginał, jego stan był jednak tak zły, że dla większości figur zakres rekonstrukcji szacować można na ok. 80%. Wymieniono niesprawne cegły i uzupełniono spoinowanie. Następnie, dolne partie cokołów (w formie kostki) obłożono płytkami z wapienia pińczowskiego. Górne profilowane partie cokołów uzupełniono kitem.
Kamieniarka latarni była w znacznym stopniu zdestruowana, niektóre fragmenty utraciły całkowicie wytrzymałość mechaniczną i konieczna była ich rekonstrukcja w nowym kamieniu.
Wymienione zostały okna latarni. Nowe okna przywrócono do pierwotnych rozmiarów, dzięki czemu mogły być osadzone głębiej w glifie. Kamieniarka wokół okien została odsłonięta w całym zakresie, po odkuciu, przesłaniającej ją częściowo późniejszej zaprawy. Wymieniono również blachę mosiężną pokrywającą gzyms pod oknami.

fryz z wapienia dębnickiego
Korozja struktury kamienia była miejscami bardzo głęboka, sięgała kilku minimetrów. Przywrócenie pełnego połysku kamienia wiązałoby się z usunięciem grubej warstwy powierzchniowej i znacznego zmniejszenia grubości całej płytki kamiennej. Usunięto zatem warstewkę gipsu w miejscach gdzie była stosunkowo cienka, natomiast bardzo zwietrzały kamień przede wszystkim wygładzono powierzchniowo. Po dokładnym umyciu i wysuszeniu kamieniarki przystąpiono do uzupełniania ubytków wapienia dębnickiego. Spękaną i rozwarstwioną płytkę na ścianie zachodniej, zniszczonej na skutek zamakania wodą przez nieszczelną rynnę (za którą się znajdowała), wymieniono na nową z wapienia dębnickiego.
gzyms i kapitele z piaskowca
Powierzchnię gzymsu i kapiteli oczyszczono parą wodną pod ciśnieniem. Miejscowo, konieczne było doczyszczenie nawarstwień czarnej.
Wykuto stare, niesprawne spoiny i kity na gzymsie (wtórne, z cementu romańskiego). Wzmocniono miejscowo osłabione bloki kamienia na gzymsie oraz całą powierzchnię kapiteli. Duże ubytki kamienia, takie jak: narożnik zachodni dolnej części gzymsu od strony ul. Garbarskiej, fragment dolnej części gzymsu przy kalenicy od strony zachodniej, nieomal całą lewą stronę kapitelu na ścianie zachodniej oraz wywinięte liście akantu na tej samej głowicy od strony ul. Garbarskiej, fragment narożnika wałeczka pod tym kapitelem, liście akantu i narożnik wałeczka pod kapitelem wschodniej, uzupełniono taszlami z piaskowca karpackiego. Odpowiednio docięte bloki kamienia osadzono na kotwach nierdzewnych. Rekonstrukcje formy rzeźbiarskiej wykonano rzeźbiąc dłutami kamieniarskimi, tradycyjnymi i mechanicznymi. Powierzchnię wygładzono osełkami kamieniarskim. Uzupełnienia mniejszych ubytków wykonano z zaprawy mineralnej. Na gzymsie pozostawiono niewielkie fragmenty zatarcia powierzchni cementem romańskim, gdyż mechaniczne usuwanie bardzo dobrze związanego spoiwa wiązałoby się z uszkodzeniem i osłabieniem powierzchni oryginalnego kamienia.

tynki
Wykonano badania konserwatorskie nawarstwień i kolorystyki tynków (sondy, odkrywki). Rozpoznano zakres występowania tynków pierwotnych, które zachowały się jedynie na ścianie szczytu wschodniego od strony dachu, a także na bocznych ściankach obu szczytów. Dobrze zachowany fragment pierwotnego tynku zachowano jako świadek (przysłonięto go zewnętrzną warstwą tynku barwionego). Na gzymsikach bocznych ścian szczytów oraz fragmentarycznie na gzymsie kamiennym i jego tynkowanym przedłużeniu odkryto czerwoną warstwę malarską stanowiącą prawdopodobnie pozostałości pierwotnej marmoryzacji. Tynkowane fragmenty gzymsu głównego oraz gzymsików na szczytach i postumentach pod figurami postanowiono pomalować w kolorystyce kamienia (piaskowca).
Dokonano przeglądu stanu zachowania tynków na ścianach i usunięto odspojone i spękane fragmenty, poprzez mechaniczne wykucie, aż do odsłonięcia wątku. Praktycznie pozostawiono fragmenty dobrze zachowanych tynków wykonanych z cementów romańskich tzw. rzymskich na obu szczytach i postumentach figur. Odkuto również odspojoną od wątku zaprawę na profilowanym gzymsie ściany zachodniej.
Powierzchnię tynkowanej ściany północnej i profilowanych gzymsów oczyszczono metodą strumieniowania pod ciśnieniem ścierniwem kwarcowym.
Pęknięcie strukturalne muru na wschodniej ścianie centralnej części kaplicy (od strony płd.) sklejono zaczynem wapiennym z dodatkiem białego cementu portlandzkiego metodą iniekcji wysokociśnieniowej.
Na odsłoniętym wątku ceglanym wykonano warstwę rzadkiego narzutu. Uzupełnienie ubytków spodniej warstwy tynku wykonano z zaprawy wapienno-piaskowej. Aby uniknąć powstawania rys na skutek odmiennej pracy starego podłoża i uzupełnień w warstwie zaprawy zatopiono siatkę. Ubytki cegieł w narożniku gzymsu od strony płn.-zach. uzupełniono cegłami pełnymi na zaprawie wapienno-piaskowej. W partii gdzie odkuty został odspojony tynk wykonano zbrojenie pod nową zaprawę ze śrub mosiężnych wkręconych na kołkach rozporowych, połączonych drutem mosiężnym.

prace blacharskie
Wymieniono w całości blachę miedzianą na wieżyczce, stanowiącej zwieńczenie latarni na wieżyczce, ze względu na zły stan. W związku z całkowitą wymianą blachy miedzianej na wieżyczce ustalono, że scalenie kolorystyczne z kopułą (tzw. patynowanie) nie będzie wykonywane. Zwieńczenie wieżyczki wykonano zgodnie z zachowanym starym szablonem. Przeprowadzono konserwację obu sztyc żelaznych, do których przymocowana jest figura Matki Boskiej. Przy stalowych odciągach wykonano kołnierze miedziane.
Dokonano całkowitej wymiany blachy miedzianej połaci dachowej (tzw. fartucha) znajdującej się pod kopułą Kaplicy NMP Piaskowej, wraz z całkowitą wymianą deskowania i krokwi stanowiących konstrukcję dachu. Po rozbiórce deskowania okazało się, że występują duże ubytki cegieł pod konstrukcją drewnianą (krokwie narożne i pośrednie). Wykonano, zatem konieczne uzupełnienia i naprawy. Uzupełnienia wykonano za pomocą cegły pełnej na zaprawie wapiennej. Elementy drewniane zostały zabezpieczone preparatem do ogniochronnej impregnacji drewna. Wykonano również ocieplenie z wełny mineralnej i folii izolacyjnej bezpośrednio na sklepieniu murowanym. Blachę położono na macie strukturalnej. Na kopule wykonano reperacje poprzez wymianę zniszczonej i uszkodzonej blachy, poprzez wstawienie nowych odcinków z nieuszkodzonej blachy rozbiórkowej lub nowej blachy miedzianej. Wymieniono rury spustowe i rynny w obrębie kaplicy i przylegających połaci dachowych.
Dokonano przeglądu dachów wokół kaplicy i uszczelniono blachą miejsca pęknięć i przedziurawień.
Wymieniono uchwyty stalowe na uchwyty miedziane do mocowania odgromienia i przeprowadzono badania instalacji odgromowej, w zakresie objętym umową.
Wymieniono blachę miedzianą na postumentach z figurami.

Kopuła Kaplicy Matki Bożej - prace wewnątrz

WYNIKI BADAŃ ODKRYWKOWYCH.
Badania odkrywkowe wykonane w kopule, latarni oraz na gzymsie pod kopułą prowadzone były ogólnie przyjętą metodą sond stratygraficznych do wątku, w miejscach występowania wtórnych nawarstwień malarskich, pobiał, zatarć, łat i narzutów. Pod obecnym, prawie czarnym kolorem wierzchniego malowania, najpierw natrafiono na dekorację malarską z roku 1898, którą prof. Dutkiewicz poddał konserwacji i która widoczna jest na dokumentacji fotograficznej z roku 1954. Pod grubym, zawilgoconym i osypującym się narzutem z licznymi gipsowymi łatami, na którym śladowo tylko zachowała się malowana Gołębica, symbol Ducha Świętego, natrafiono na wątek kamienny kopułki latarni. Kamienne taszle z rzeźbionymi w nich rozetami okazały się być pierwotnym dekoracyjnym wystrojem latarni.
Badania sondażowe wykonane na ściankach i gzymsie latarni wykazały pod wierzchnią warstwą monochromatycznego malowania i pod zatarciem wapienno - piaskowo - cementowym, obecność tego samego kamiennego wątku. Były to tylko jednak różnego kształtu i wymiarów ciosy, kształtem dopasowane do założeń architektonicznych latarni - bez elementów dekoracji rzeźbiarskiej. Stwierdzono natomiast śladowe występowanie, wczesnych wapiennych pobiał - różowej i szarej.
Gzyms podlegał w tym samym czasie, co kopuła kolejnym zabiegom konserwatorskim. Odkrywki sondażowe z konieczności poszerzone do pasowych, pozwoliły ustalić, że wcześniejsza marmoryzacja malowana była kolorami zbliżonymi do obecnych, tylko bardziej pastelowo. Najwcześniejsze warstwy malarskie na profilach gzymsu oraz jego fryzie, to leżące bezpośrednio na narzucie dwie pobiały wapienne - różowa i szara (identyczne jak w latarni). Na gzymsie występuje też jeden profil malowany brązem pozłotniczym.

PRZEBIEG PRAC KONSERWATORSKICH.
Prace przy polichromii rozpoczęto od wstępnego doczyszczenia powierzchni kopuły z zanieczyszczeń lotnych i pajęczyn - mechanicznie, przy pomocy odkurzaczy i miękkich pędzli. Dalsze doczyszczenie zapieczonego brudu i kopciu wykonywano gumą chlebową, która tylko częściowo uczytelniła zarówno kolorystykę jak i rysunek detali przedstawień figuralnych. Ostateczny. W dalszej kolejności przystąpiono do usuwania najbardziej rażących i nie do przyjęcia uzupełnień kolorystycznych z konserwacji wykonanej w roku 1982. Po usunięciu wadliwych przemalowań i łat wtórnego narzutu profilaktycznie wykonano odgrzybienie całej powierzchni kopuły. Po wykonaniu wszystkich uzupełnień, w tym bardzo licznych pęknięć i przekuć pod przewody instalacji elektrycznej, położono wapienną pobiałę. Końcową czynnością było uzupełnienie ubytków warstwy malarskiej przez punktowanie. Równocześnie wykonywana była rekonstrukcja ubytków całkowitych polichromii metodą - plamy scalającej.
Analogicznie jak na płaszczyźnie polichromowanej, również na dekoracji stiukowej wykonano najpierw wszystkie czynności wstępne, techniczne. Cała powierzchnia, w tym rzeźby dwóch aniołów z rogiem obfitości i zwieńczenie obramień rocaillowych, zostało odczyszczone z warstw brudu, zacieków i innych zanieczyszczeń. Kolejną czynnością było przytwierdzenie przy pomocy nierdzewnego prętu poluzowane i grożące odpadnięciem ręce jednego z aniołów. Wszystkie ubytki na powierzchni stiuków, w tym pęknięcia, nierówności i wykruszenia profili gzymsu, uzupełniono masą stiukową zbliżoną do pierwotnej. Równolegle wykonywane były złocenia tam, gdzie występowały one pierwotnie. Ostatnią czynnością konserwatorską przy stiukach było scalenie kolorystyczne, maksymalnie zbliżone do otoczenia.
Po stwierdzeniu występowania pierwotnych detali rzeźbiarskich w latarni zaniechano doczyszczenia wierzchniej warstwy malowania monochromatycznego, a przystąpiono do usuwania wszystkich wtórnych nawarstwień zatarć, narzutów i łat. Odsłonięty kamień wraz z dekoracją rzeźbiarską najpierw doczyszczano, a także usunięto wykruszający się gips na łączeniach poszczególnych taszli i ciosów kamiennego wątku latarni. Ubytki bardzo głębokie (kuliste otwory u podstawy "bębna" i krawędzie cokołów międzyokiennych) zakładano warstwowo w odstępach kilkudniowych. W celu uzyskania kolorystyki położonych uzupełnień użyto stosowanych do kamienia pigmentów.

Zakrystia Bazyliki

Obecnie prowadzone są prace przgotowawcze i konserwatorskie w przedsionku zakrystii. Po ukończeniu prac planowanych na lipiec 2005 ukarze się szersze opracowanie zakresu wykonanych remontów.